Лекција 6: Лажни вести: дезинформации и мисинформации

Вовед

Во денешниот дигитален свет, разликувањето помеѓу факти и измислици е од суштинско значење. Во оваа лекција ќе научите како да ги препознаете „лажните вести“ и да ја разберете разликата помеѓу дезинформација и мисинформација. Ќе разгледаме примери и ќе вежбаме вештини што ќе ви помогнат да препознаете манипулативни и погрешни информации.

Цели:

До крајот на оваа лекција, ќе бидете способни да:

• Дефинирате што се лажни вести, дезинформации и мисинформации.
• Идентификувате примери на дезинформации и мисинформации.
• Користите практични алатки за проверка на информации и проценка
  на нивната доверливост.

 
ДЕФИНИЦИИ И КЛУЧНИ КОНЦЕПТИ

Еден од најголемите предизвици во денешниот свет преполн со информации е да се осигурате дека она што го пронаоѓате е доверливо. Мисинформациите и пристрасноста се широко распространети, па затоа е клучно да ги проверувате фактите преку вкрстена проверка. Овој процес подразбира верификација на информациите од повеќе извори за да се осигурате дека тие се доследни и точни.

• Лажни вести: Лажни информации претставени како вести. Може да се шират преку традиционални медиуми или преку социјалните мрежи. 
• Дезинформација: Лажни информации намерно создадени со цел да ја доведат јавноста во заблуда. 
• Мисинформација: Неточни информации што се споделуваат без намера за штета, обично како резултат на грешка или недоразбирање.

Пример:

Замислете дека гледате објава на социјалните мрежи во која се тврди дека некоја славна личност се повлекува од кариерата за да започне нов бизнис во вашата земја. Ако ова е само гласина што се шири без проверка на фактите, тогаш станува збор за мисинформација. Но, ако некој намерно ја измислил приказната за да промовира производ што нема никаква врска со славната личност, тогаш тоа е дезинформација.

Извор: Bundesregierung.de

ЗОШТО ЛУЃЕТО СОЗДАВААТ И СПОДЕЛУВААТ ЛАЖНИ ВЕСТИ?

Лажните вести можат да се шират од повеќе причини:

• Финансиска добивка: Некои луѓе создаваат лажни вести за да привлечат кликови и да заработат пари преку реклами.
• Политичка агенда: Дезинформациите можат да се користат за да се влијае врз јавното мислење или да се манипулира со изборни резултати. 
• Забава или хумор: Сатиричните вести понекогаш можат да бидат погрешно разбрани како вистински, особено ако не се јасно означени како такви.

Активност:

Размислете за некој не толку одамнешен пример кога сте виделе или слушнале нешто што подоцна се покажало како неточно. Дали било споделено намерно (дезинформација) или по грешка (мисинформација)? Кој би можел да биде мотивот зад тоа?

ПРЕПОЗНАВАЊЕ НА ДЕЗИНФОРМАЦИИ И МИСИНФОРМАЦИИ

Лажните вести понекогаш се тешко препознатливи, особено кога се направени да изгледаат како веродостојни. Еве неколку показатели:

• Сомнителни извори: Дали информацијата потекнува од познат и доверлив извор? Дали доаѓа од извор познат по ширење сензационалистички или претерани вести?
• Претерани наслови: Наслови како „Шокантно!“ или „Неверојатно!“ често имаат цел да ви го привлечат вниманието, но не секогаш се веродостојни.
• Емоционално обоен јазик: Написи што се обидуваат да ве налутат или исплашат можеби ја користат емоцијата како средство за влијание. 
• Недостаток на докази: Веродостојните вести секогаш содржат извори или докази што ги поткрепуваат тврдењата. Ако нема докази – бидете внимателни.

Source: Cornel University Library

СТУДИЈА НА СЛУЧАЈ:

Размислете за неодамнешен пример од регионот: за време на пандемијата широко се раширија гласини за „чудотворни лекови“ против COVID-19. Многу објави на социјалните мрежи тврдеа дека одредени намирници или додатоци во исхраната можат да го „излечат“ вирусот. Често, овие тврдења беа дезинформации, создадени од поединци кои сакаа да продадат одредени производи. Во други случаи, стануваше збор за мисинформации, што ги споделуваа луѓе кои искрено верувале во „лекот“, без да го проверат.

ПРАКТИЧНИ АЛАТКИ ЗА ПРОВЕРКА НА ИНФОРМАЦИИ

These simple techniques can help you check if information is trustworthy:

Овие едноставни техники можат да ви помогнат да проверите дали информацијата е доверлива:

• Веб-страници како Faktograf (Хрватска) или Raskrinkavanje (Србија) се корисни за проверка на вести и тврдења.
• Активност: Пронајдете актуелна вест онлајн и користете една од овие веб-страници за проверка на факти за да видите дали е потврдена. Што велат тие за веста?
  
  

2. Обрнато пребарување на слика (Reverse Image Search)

• Лажните вести често користат слики што доведуваат во заблуда. Може да користите Google Reverse Image Search или TinEye за да проверите дали сликата е изменета или извадена од контекст. 
• Активност: Пребарајте слика што сте ја виделе во некоја вест или објава на социјалните мрежи. Каде уште се појавува? Дали е од истиот настан или е повторно искористена во друг контекст?

3. Проверка на извор

• Побарајте го оригиналниот извор на некоја информација. Ако не може да се поврзе со доверлив извор, можно е информацијата да не биде сигурна.
• Пример: Ако вест за јавна личност нема официјална изјава или врска до доверлив медиум, бидете скептични.

ЗАВРШНА ЧЕК-ЛИСТА ЗА ПРЕПОЗНАВАЊЕ ЛАЖНИ ВЕСТИ

Пред да поверувате или споделите некоја вест онлајн, запрашајте се:

• Кој е изворот на оваа информација?
• Дали насловот се обидува да ме шокира или исплаши?
• Можам ли да ја најдам оваа вест и на други реномирани веб страници?
• Дали има извори или докази што ги поткрепуваат тврдењата? 
• Дали ја проверив информацијата преку доверлива страница за проверка на факти?

Користењето на овие алатки и совети може да ви помогне да станете покритичен и поодговорен корисник на информации.

Овој пристап ќе ви помогне да препознаете лажни вести, да ја разберете разликата помеѓу дезинформација и мисинформација, и да се заштитите од погрешни информации онлајн. Запомнете: да бидеш информиран значи да бидеш критичен!